چند نکته در مورد تعریف

۱- در بحث جنس مشکلی نیست و اغلب جنس قریب و اجناس بعید قابل شناخت و قابل تشخیص است و عملاً نیز خواه ناخواه در تعاریف به کار میرود. در کتاب جدید به جای جنس صحبت از دسته و طبقه شده است که این هم خوب و راهگشاست. یعنی ما در تعریف یک مفهوم ماهوی، ابتدا معرّف را در دسته و طبقهی خودش یا جنس خودش قرار میدهیم.

۲- مشکل در تشخیص و تمیز دقیقِ ذاتی از عرضی یا فصل از عرضی لازم است. در کلّ تاریخ منطق چند مورد بیشتر برای فصل مثال نیامده و مثالهای مطرح شده نیز محلّ بحث و اختلافی است. ضمن این که منطقیّون بیشتر فصول مورد استفاده در تعاریف را فصل منطقی دانستهاند نه فصل اشتقاقی(واقعی). گویا چون شناخت و درکِ اکتناهیِ اشیا در غایتِ دشواری است، پی بردن به فصل نیز بسی دشوار است.

۳- عملاً آرمان ذاتگرایان مشّاء به درد نخورده و قابل اکتساب نیست و در بحث تعریف دست ما را نمیگیرد. در طول تاریخ نیز اهل علم به کشف و تبیین خواصّ و اوصاف غیرذاتی اشیاء پرداختهاند و اغلبِ تعاریف یا لفظی بوده یا از نوعِ اضعف تعاریف یعنی رسم ناقص یا ملحقّ به رسم ناقص بوده است.

۴- صدرا و سهروردی و حتّی پیش از آن خودِ ابن سینا هم چنانچه در نقل قولی از ایشان دیدیم، اعتراف به موارد فوق نمودهاند. علاوه بر این که سهروردی و صدرا در این مورد راهگشایی کرده و کار ایجابی کردهاند. بنا بر این باید بحث تعریف را از آرمانشهر ذاتگرایی مشّائی اخراج کرد.

۵- بنا بر این، طبق تحوّلاتی که در بحث تعریف در حال وقوع است، ما دیگر به دنبال فصلِ دست نایافتنی نیستیم و در دعوای حل ناشدنیِ فصل و عرص خاصّ یا عامّ لازم گرفتار نمیشویم و به مجموعهای از اعراض عام یا خاص صرف نظر از لازم یا غیرلازم بودنشان اکتفا میکنیم و با علوم روز و عرف زمانه نیز هماهنگیم و گرفتار طبیعیّات کهن ارسطویی و غیره نیستیم. در بحث جنس همین که ما معرّف را در طبقه و دستهی مشترک فیهِ خود قرار دادیم، مسئله حل میشود و اگر تعریفمان خاصّهی مرکّبه باشد، به این هم نیازی نداریم.

ذیلاً به منابعی جهت مطالعهی همکاران در این مورد اشاره میشود:

- صفات اشیاء، مرتضی قرایی

- حدود ابن سینا، ترجمهی دکتر محمّدمهدی فولادوند

- حکمت اشراق سهروردی، ترجمهی دکتر سیّدجعفر سجّادی

- منطق صدرایی(شرح التّنقیح فی المنطق)، عسکری سلیمانی امیری

- معیار اندیشه، عسکری سلیمانی امیری

- حکمت اشراق سهروردی، دکتر سیّدیحیی یثربی

- منطق نوین، ترجمهی لمعات المشرقیین صدرا توسّط دکتر سیّدجعفر سجّادی