زلزله و سنّت امتحان و ابتلاء

همانطور کهزمین و زمان(تکوینیّات) قانونمند هستند، جامعهی انسانی و زندگی انسان نیز محکومقوانین و نوامیس الهی است. این قوانین در کتاب و سنّت بیان شده گرچه متأسّفانه دراستخراج آن از منابع دینی غفلت شده و جز مطالبی پراکنده و ناقص در کتب علما نیامدهاست. جا دارد علمی به نام «سنّت شناسی الهی» تأسیس شود تا علوم انسانی و اجتماعیرا تغذیه نماید.

یکی از مشکلاتمربوط به سنّت الهی این است که انسان در تشخیص موارد و مصادیق و تطبیق سنّت الهینمیتواند به تحلیلهای سطحی و یکسونگر عقل خود اعتماد کند. سنّتهای الهی حاکم برزندگی انسان نظام پیچیدهای دارند و حکمت الهی ذی ابعاد و مرکّب است. لذا، درکتمام جوانب افعال الهی از عهدهی انسان بر نمیآید و کمیت عقل حسابگر انسان درقبال لطایف حکمت الهی همواره لنگ است و جز گوشهای از آن و کلّیاتی مبهم را نمیتواندفهمید.

یکی از اینسنّتها، سنّت امتحان و ابتلاست. امتحان الهی با امتحان بشری این تفاوت را دارد کهخدای متعال برای کشف حقیقت انسان را امتحان نمیکند بلکه برای ظهور باطن انسان اینکار را میکند. این سنّت در مورد مؤمن به تمحیص(تمیز) میانجامد و در موردغیرمؤمن، محق(نابودی).

یکی دیگر ازسنّتهای الهی مکافات یا انعکاس آثار و نتایج اعمال انسان در این دنیاست؛ خواهاعمال نیک و خواه اعمال بد. اینقدر هست که دست کم نتیجهی بخشی از اعمال انسان دراین دنیا منعکس میشود.

مصیبت یکی ازاسباب این سنّت امتحان و سنّت مکافات است. همچنین طبق منطق قرآن یکی از اهداف وبرنامههای آفرینش انسان، امتحان و ابتلاست:

1- وَمَاأَصَابَکُم مِّن مُّصِیبَةٍ فَبِمَا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْوَیَعْفُو عَن کَثِیرٍ(شوری، 30).

2- ...وَنَبْلُوکُم بِالشَّرِّ وَالْخَیْرِفِتْنَةً وَإِلَیْنَا تُرْجَعُونَ(انبیاء، 35).

3- وَاعْلَمُواأَنَّمَا أَمْوَالُکُمْ وَأَوْلَادُکُمْ فِتْنَةٌ ...(انفال، 28).

4- أَحَسِبَ النَّاسُ أَن یُتْرَکُوا أَنیَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا یُفْتَنُونَ(عنکبوت، 2)؟

5- وَلَنَبْلُوَنَّکُمْحَتَّىٰ نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِینَ مِنکُمْ وَالصَّابِرِینَ ...(محمّد، 31).

6- هُنَالِکَابْتُلِیَ الْمُؤْمِنُونَ وَزُلْزِلُوا زِلْزَالًا شَدِیدًا(احزاب، 11).

7- وَلَنَبْلُوَنَّکُمبِشَیْءٍ مِّنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِّنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنفُسِوَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِینَ(بقره، 155).

8- الَّذِیخَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَیَاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا وَهُوَالْعَزِیزُ الْغَفُورُ(ملک، 2).

9- وَبَلَوْنَاهُمبِالْحَسَنَاتِ وَالسَّیِّئَاتِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ ...(أعراف، 168).

10- وَلَوْشَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَکُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَٰکِن لِّیَبْلُوَکُمْ فِی مَاآتَاکُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَیْرَاتِ ...(مائده، 48).

11- ...وَلِیَبْتَلِیَ اللَّهُ مَا فِی صُدُورِکُمْ وَلِیُمَحِّصَ مَا فِی قُلُوبِکُمْوَاللَّهُ عَلِیمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ(آل عمران، 154)

12- یَاأَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَیْءٌ عَظِیمٌ(حجّ، 1).

13- مَّاأَصَابَکَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَمَا أَصَابَکَ مِن سَیِّئَةٍ فَمِننَّفْسِکَ ...(نساء، 79)

14- ذَٰلِکَبِأَنَّ اللَّهَ لَمْ یَکُ مُغَیِّرًا نِّعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلَىٰ قَوْمٍحَتَّىٰ یُغَیِّرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْ(أنفال، 53)

و اینک روایاتیچند:[۱]

1- الإمام الحسن: المصائبُ مفاتیحُالأجرِ.

2- الإمام الصّادق: إنّه یقولُ عندَالمصیبةِ: الحمد لله الّذی لم یجعلْ مصیبتی فی دینی و الحمدللهِ الّذی لوشاءَ أنیَجعلَ مصیبتی أعظمَ ممّا کانَتْ ...

3- عن الإمام علی: عندَ الإمتحانِ یُکْرَمُأو یُهانُ.

4- عن الإمام علی: ثَلاثٌ یُمْتَحَنُ بِهاعُقُولُ الرِّجالِ، هُنَّ: المالُ، و الولایةُ و المصیبةُ.

5- عن الإمام الصّادق: ما اُعْطِیَ عبدٌمِنَ الدّنیا إلّا إعتِباراً، و ما زُوِیَ عنهُ إلّا إختباراً.

6- رسول الله: ... ألا إنَّ داءَکُمُالذُّنوُبُ و دوائُکُمُ الإستغْفار.

7- عن الإمام الصّادق: إدْفَعوا أبوابَالبلاء بالإستغفارِ.

در این میان بایدبه یک شبهه پاسخ داد: مرگ و بیماری یا آسیب دیدن افراد بی گناه و کودکان در یکمصیبت مثل زلزله چه حکمت و توجیهی دارد؟

«عوض» یکی ازعقاید کلامی شیعه است که در تجرید الاعتقاد خواجه نیز بدان پرداخته شده است:

باید دانستپاداشی که خداوند به بندگان در مقابل تحمّل مشقّات مرحمت میفرماید از سه قسم خارجنیست: یکی آن که بنده استحقاق ندارد و اگر آن پاداش را ندهد خلاف عدل نیست مانندثواب حجّ نیابی ... دوم آن که بنده استحقاق دارد برای تحمّل مشقّت که از جانب خدابه او رسیده است مانند درد و بیماری و فقر و آفات زمینی و آسمانی از قبیل زلزله وسیل و طوفان و خسف؛ امّا عبادت به قصد قربت نکرده است. آنچه برای این مشقّات بهبنده دهند، عوض نام دارد و مسلمان و کافر و طفل و مجنون و عاقل و مکلّف یکسان است.سوم ثواب و آن در راه مشقّاتی است که در راه اطاعت فرمان خدا به قصد قربت از انسان صادر شود ...»[۲]