ابعاد بلوغ انسان

معنای بلوغ

بلوغ و بلاغ، به معنی «رسیدن به نهایت و انتهای چیزی» است. «نهایت» در اینجا معنای عام دارد و شامل نهایتِ زمانی، مکانی و غیر آنها(معنوی) میشود.¹ یکی از کاربردهای بلوغ در مورد مرحلهی خاصّی از رشد انسان، یعنی همان دورهی نوجوانی است. برخی روانشناسان، بلوغ و نوجوانی را به جای هم و به عنوان مترادف به کار میبرند.

وارد بحث پیچیدهی تخصّصی و جنجالی تعریف بلوغ که معرکهی آراست نمیشویم. اینقدر هست که «بلوغ، انتقال از مرحلهی آخر کودکی به مرحلهی بالندگی و کمال در دورهی نوجوانی است».² یعنی بلوغ کودکی را به نوجوانی انتقال میدهد. نوجوانی نیز یک دورهی برزخی است میان کودکی و جوانی که نه کودک است و نه جوان.

سنّ بلوغ

از نظر سنّی فاصلهی بین سالهای 13 تا 18 سالگی را نوجوانی در نظر میگیرند. البتّه آغاز و انجام دورهی نوجوانی و بلوغ در دختر و پسر متفاوت است. ضمن این که تحت تأثیر عوامل گوناگون، «بلوغ دیررس» و «بلوغ زودرس» نیز داریم. در هر صورت بلوغ یک دورهی کوتاه مدّت است و از 2 تا 4 سال طول میکشد. دختران حدود یک تا دو سال زودتر از پسران به قلمرو بلوغ قدم میگذارند.³

نکاتی دربارهی بلوغ و نوجوانی

1- تغییراتی که در طول دوران بلوغ واقع میشود، به یک نوع اغتشاش و به هم ریختگی، احساس عدم کفایت، ناامنی، تزلزل و در خیلی از موارد به رفتارهای نامطلوب منجر میشود.⁴

2- هنگام بلوغ، تغییری قابل توجّه در روند رشد ایجاد میشود. افزایش سریع در اندازهی ابعاد بدن، تغییر در شکل و ترکیب بدن و نموّ سریع غدد جنسی، اعضای تناسلی و خصوصیّاتی که نمایانگر رسیدگی و بلوغ جنسی است، به وجود میآید.⁵

3- نوجوانی، دورهی پردردسر زندگی است که فقط با شناخت و شکیبایی و تفاهم به سرانجام نیک خواهد رسید.⁶

4- نوجوانی دورهی بیسر و سامانی روحی (به عبارت دیگر دورهی شترمرغی)، تشنّج، طوفان و فشار، تولّد جدید و نقطهی عطف زندگی است.⁷ برخی از دورهی بلوغ به نام دورهی بحران یاد کردهاند.⁸

ابعاد بلوغ⁹

بلوغ پدیدهای چند بعدی است:

بلوغ جسمی/ فیزیکی: بلوغ جسمی معمولاً نخستین بلوغ است. بلوغ جسمی به مجموعهی تغییرات فیزیکی و فیزیولوژیکی در بدن انسان و سایر جانوران گفته میشود که بر اساس آنها، بیشتر بر اثر ترشّح هورمونهای گوناگون، بدن کودک تبدیل به بدن بزرگسال میشود. بیشتر این تغییرات جنبهی جنسی دارند و به غدد و اندامهای جنسی مرتبط میشوند. به همین علّت، بلوغ باعث ایجاد آمادگی، احساس نیاز و توانایی جنسی و تولید مثل میشود. زمان، فرآیندها و نشانههای بلوغ در پسران و دختران متفاوت است. جهش بلوغ اصطلاحاً به رشد جسمی بسیار سریعی گفته میشود که معمولاً در اوایل بلوغ رخ میدهد و در نهایت موجب افزایش قدّ، وزن و رشد عضلات بدن میشود.

بلوغ جنسی: این بلوغ با ترشّح غدّههای جنسی و ظهور ویژگیهای ثانوی جنسی از قبیل رویش و نمو موهای زاید در بدن و فعالیّت غدّههای عرق در زیر بغل و قاعدهگی میباشد.

بلوغ روانی/ پسیکولوژیک: تغییرات روانشناختی و شخصیّتی در سنین نوجوانی و جوانی که باعث گذار از کودکی به بزرگسالی میشود.

بلوغ اجتماعی: تکمیل و مشخّص شدن جایگاه اجتماعی فرد در جامعه و کارکرد وی.

بلوغ شرعی: پایان یافتن و اتمام نهمین سال قمری زندگی دختران و پانزدهمین سال زندگی پسران، آغاز این بلوغ است. با آغاز این بلوغ، شخص مشرّف به تکالیف و اوامر و نواهی الهی میگردد.

بلوغ هیجانی/عاطفی: سنّی که در آن فرد توانایی کنترل هیجانات و احساسات خود را پیدا میکند.

بلوغ اخلاقی/ معنوی: این بلوغ با کسب فضایل و سجایای پسندیده از قبیل راستگویی و امانت داری و درستکاری و ... نمایان میشود. همچنین احساس بندگی خداوند که ظهور آن در انجام فرائض و اجتناب از محرّمات و گناهان است. رفته رفته شخص خداوند جلّ جلاله را در همه جا حاضر و خود را در محضر الله عزّ و جلّ احساس میکند و ...

بلوغ سیاسی: حدّ قانونی این بلوغ در کشور ما برای مردان و زنان یکسان است و آن سنّ رأی دهی یعنی 18 سالگی است، امّا این بلوغ به معنی داشتن بصیرت، بینش و اندیشهی سیاسی صحیح و فعّال، از شخصی به شخصی فرق میکند و بستگی به برخی بلوغهای دیگر، خصوصاً بلوغ فکری، اخلاقی و اجتماعی دارد.

بلوغ اقتصادی: در هنگام احساس استقلال طلبی، شخص برای آیندهی خود نقشههایی طرح میکند و با تصرّف در دارائیهای مادّی خود به فکر درآمد برای رسیدن به زندگی بهتر، می افتد.

بلوغ فکری/ عقلی: شخص با رسیدن به بلوغ فکری میتواند ذهن و اندیشهی خود را مدیریّت کند و به لحاظ فکری با دنیای اطراف خود ارتباط دو طرفه و فعّالی برقرار کند.

۱- ر. ک: ترجمهی مفردات الفاظ قرآن، راغب اصفهانی، ترجمهی مصطفی رحیمی نیا، نشر سبحان، چاپ نخست 1386.

2- Webster's third new inteational dictionary, 1835, p.28

3- اقتباس از: دنیای نوجوان، دکتر محمّدرضا شرفی، انتشارات تربیت، چاپ چهارم 1376، ص28.

4- همان، ص38.

5- همان، ص30.

6- همان، ص27.

7- همان، صص27 و 28.

8- برای مثال ن. ک: روانشناسی رشد، دکتر حسن احمدی و دکتر نیکچهر محسنی، نشر بنیاد، چاپ نخست 1370، ص14.

9- برخی مطالب این قسمت از دایرة المعارف اینترنتی ویکی گرفته شده است: http://fa.wikipedia.org و برخی نیز حاصل مطالعات و تأمّلات شخصی است.

بحران آب و کتاب!...