جریانشناسی مشروطیّت

نهایتاً باید گفت در میدان مشروطیّت دو طایفه در کار بودند با این ویژگی:

۱- روشنفکران: کار اینها بیشتر ضدّیت با استبداد بود تا استعمار و توجّهشان به داخل بود تا خارج. حتّی استعمار را ابزار ترقّی میدانستند. روشنفکران سلباً و ایجاباً هدف مشخّصی داشتند و در این راه به تلفیق و التقاط میپرداختند. یعنی، ضدّیت با استبداد و نظام سنّتی دینی و برقراری نظام اجتماعی-سیاسی لیبرال.

۲- مذهبیها: وجه مشترک مذهبیها و روشنفکران، ضدّیت با ظلم جدید و قدیم بود که جنبهی سلبی داشت. امّا روشنفکران به دنبال نظام سیاسی-اجتماعی غربی بودند و اینها به دنبال نظام عدل اسلامی که تعارض ذاتی داشتند. مذهبیها در اثر نا آشنایی با غرب و تصوّر مبهم از آنچه ایجاباً به دنبال آن بودند و گاه با ملاحظاتی که برای پیشبرد کار داشتند، در میدان عمل دچار اعوجاج میشدند.